Księga dworska Renesansu

Kiedy w pierwszej połowie XV wieku w renesansowych Włoszech tworzono pierwsze talie, nikt nie myślał o nich w kategoriach osiemnastowiecznego, oświeceniowego okultyzmu. Te głębokie obrazy zrodziły się z zupełnie innej, zachwycającej tradycji – z zamiłowania do gier, alegorii oraz poszukiwania wewnętrznego porządku w świecie. Sama rozgrywka przypominała dzisiejszego brydża, wymagając strategicznego myślenia, logicznego kojarzenia faktów i niezwykle bystrego umysłu. Ta książęca tradycja gier, oparta na ponadczasowych archetypach, od samego początku nosiła w sobie potencjał do prowadzenia wewnętrznego dialogu i refleksji nad własnym losem, stając się z czasem naturalną inspiracją dla tradycji układania pasjansów i zniuansowanej interpretacji kart, w których człowiek poprzez symbole przegląda się w swoich własnych potencjałach. Gra nosiła pierwotnie nazwę Carte da trionfi (karty triumfów), a dopiero wieki później zyskała dobrze znane nam dziś miano Tarocchi.

Od książęcych salonów do popkulturowych uproszczeń

Ta renesansowa Via Mystica – mistyczna droga duszy wpisana w ramy dworskiej gry – z czasem uległa jednak przedziwnej transformacji. Wielki rozłam w historii Tarota nastąpił pod koniec XVIII wieku we Francji. To właśnie wtedy, w dobie Oświecenia, narodził się mit o rzekomym pochodzeniu kart ze starożytnego Egiptu czy zatopionej Atlantydy. Za tym nowym, czysto komercyjnym nurtem stali autorzy szukający łatwego poklasku, którzy zaczęli dostosowywać symbolikę do łaknacego sesnsacji masowego odbiorcy.

Najlepszym tego przykładem stał się Jean-Baptiste Alliette, znany jako Etteilla – z zawodu paryski perukarz. Naczytawszy się ekscentrycznych teorii hrabiego Antoine’a Courta de Gébelina, który, jak większość ówczesnych „racjonalistów”, był całkowicie opanowany obsesją odczytania egipskich tajemnic, Alliette jako pierwszy zaczął komercyjnie popularyzować karty jako proste narzędzie do wróżenia i stworzył własną, zmienioną talię.

Hrabia de Gébelin, twórca własnej, jednoosobowej, wypełnionej fantazmatami encyklopedi Le Monde primitif, był autorem teorii tak absurdalnych, że z dzisiejszej perspektywy brzmią one jak literacka fantastyka. Z pełnym przekonaniem ogłaszał na przykład, że rdzenni Amerykanie i starożytni Egipcjanie posługiwali się w gruncie rzeczy dialektami tego samego, pierwotnego języka. W tym samym duchu stworzył fantazmat dotyczący Tarota, przypisując mu status zaginionej egipskiej księgi mądrości, a samym kartom rolę hieroglifów. Co najbardziej kuriozalne, hrabia pisał swoje rewelacje w 1781 roku, na ponad 40 lat przed tym, jak nauka w ogóle zdołała złamać kod i odczytać autentyczne pismo egipskie! Prowadzony wyłącznie wyobraźnią, bez cienia dowodów historycznych, stworzył mit, w który bezkrytycznie uwierzył paryski fryzjer.

To w tym okresie renesansowe alegorie zostały odarte z ich głębokiego, mistyczno-chrześcijańskiego oraz filozoficznego kontekstu, a na ich miejsce wprowadzono zniekształcone, powierzchowne, ukierunkowane na prymitywne, ale podparte „egipskim” rodowodem interpretacje kart.

Ten historyczny podział przetrwał do czasów współczesnych. Dzisiejszy Tarot wciąż ma dwa zupełnie różne wydania:

• Nurt jarmarczno-okultystyczny: Opierający się na przesądach, wierze w klimatach kultów cargo w możliwość zmiany rzeczywistości za pomocą kartoników z obrazkami, albo co gorsza, na próbie przywoływania upadłych aniołów każdą możliwą drogą (a więc i kartami), oraz na szukaniu jarmarcznych wrażeń.
• Nurt elitarny: Czerpiący z renesansowych, mistycznych, chrześcijańskich korzeni, który w XX wieku zyskał potężne wsparcie w postaci psychologii głębi Carla Gustava Junga. To żywy, elitarny system analizy archetypowej, który służy do zniuansowanej interpretacji, wglądu w obecną sytuację oraz dostrzegania wynikających z niej ścieżek przyszłości.

Renesansowy Photoshop dla elit

Najstarsze zachowane karty pochodzą z kręgu talii Visconti-Sforza (tworzonych w latach 1440–1450), zamawianych przez władców Mediolanu. Ponieważ nie istniał jeszcze druk masowy, każda karta była miniaturowym dziełem sztuki malowanym ręcznie przez nadwornych mistrzów (takich jak Bonifacio Bembo) na płatkach szczerego złota.

Co ciekawe, był to swoisty renesansowy „Photoshop”. Twarze na kartach to prawdziwe postacie historyczne. Zamawiający arystokraci kazali malować na kartach samych siebie, swoich bliskich oraz przyjaciół jako wizerunki cesarzy, rycerzy i cnót. Na przykład karta Cesarzowej w wielu wersjach nosi rysy Bianki Marii Visconti.

Płynna struktura: więcej niż 22 Wielkie Arkana

Najlepszym dowodem na to, że Tarot nie jest „nienaruszalnym, świętym systemem z mitycznej Atlantydy”, jest płynność samej struktury wczesnych talii. Współcześnie jesteśmy przyzwyczajeni do sztywnego kanonu 22 Wielkich Arkanów. Tymczasem z zachowanych 67 kart unikalnej talii Cary-Yale Visconti (nazywanej też Visconti di Modrone) wynika jasno, że pierwotnie atutów było znacznie więcej – badacze szacują, że cała talia mogła liczyć nawet 86 lub 96 kart!

W talii Cary-Yale całkowicie przełamano ówczesny podział płci, wprowadzając unikalny żeński dwór. Do tradycyjnych figur dodano postacie kobiet-rycerzy (Damy na koniach) oraz Dwórki, będące żeńskimi odpowiednikami waletów. Ponadto obok klasycznych cnót kardynalnych (Męstwo, Sprawiedliwość, Umiarkowanie) włączono tam również trzy cnoty teologiczne: Wiarę, Nadzieję i Miłość jako pełnoprawne, osobne karty atutowe. Z całą pewnością do tego unikalnego zestawu cnót należała również Roztropność (uzupełniająca klasyczną czwórkę cnót kardynalnych), jednak ta konkretna karta nie przetrwała do dzisiejszych czasów lub po prostu nie została jeszcze odnaleziona przez historyków. Pokazuje to, jak wielką swobodą intelektualną cieszyły się ówczesne elity i jak swobodnie traktowano samą strukturę gry.

Żonglerka kolejnością i warianty ilustracji

W ciągu kolejnych wieków, gdy gra rozlewała się po Europie, twórcy nieustannie eksperymentowali. Zmieniano nie tylko liczbę kart, ale też ich kolejność i symbolikę. Doskonałym przykładem są renesansowe talie z Ferrary czy Bolonii, gdzie hierarchia atutów różniła się od tej z Mediolanu. Nawet w klasycznym, późniejszym Tarocie Marsylskim kolejność kart nie była raz na zawsze ustalona – aż do przełomu XIX i XX wieku, kiedy to Arthur Edward Waite (twórca najpopularniejszej dziś talii Rider-Waite) autorytarnie zamienił miejscami kartę Sprawiedliwości (z pozycji VIII na XI) oraz Siły (z XI na VIII), aby lepiej pasowały do jego koncepcji symbolicznych. Mamy też do dziś kilka pełnoprawnych, zakorzenionych w historii wariantów ikonograficznych niektórych kart, jak Głupiec, Kochankowie i Słońce.

Wielkie Arkana jako chrześcijański kod mistyczny

Skąd więc wzięły się te wszystkie głębokie obrazy na atutach? Sceny na kartach, takie jak Koło Fortuny, Wisielec (pierwotnie zwany Zdrajcą) czy Sąd Ostateczny, nie były tajnym szyfrem heretyków ani pogańskich kapłanów. Był to uniwersalny, mistyczny kod chrześcijański oraz czytelna alegoria średniowiecznego społeczeństwa

Każdy wykształcony człowiek Renesansu bez trudu odczytywał w nich klasyczną strukturę wszechświata i drogę ludzkiej duszy ku Bogu (tzw. Via Mystica). Grający arystokraci, rzucając karty na stół, uczestniczyli w budującej lekcji moralnej. Uczyli się elastyczności oraz zmienności losów, jakie reprezentuje Koło Fortuny, zyskując mądrość potrzebną do nawigowania przez życiowe zakręty. Tarot uczył ich otwartości na nowe szanse i nadzieję, jakie po każdych trudnościach niesie karta Gwiazdy, oraz dążenia do głębokiej harmonii życia, którą daje Umiarkowanie. Ostateczny triumf w tej rozgrywce nigdy nie zależał od ślepego trafu ani magicznego wpływania na los. Zarówno renesansowa gra, jak i współczesny proces stawiania kart, odzwierciedlają tę samą dynamikę, którą znamy z codzienności – splot niezależnych od nas czynników losowych oraz naszych własnych, przemyślanych wyborów. Tarot służy tu jako precyzyjne narzędzie diagnostyczne. Pozwala obiektywnie ocenić obecną sytuację, dostrzec wynikające z niej ścieżki przyszłości i dać adekwatną radę, na bazie której to Ty – dzięki swojemu wewnętrznemu kompasowi – podejmujesz proaktywne i optymalne decyzje.

Ponadczasowe narzędzie poznania

U swoich źródeł Tarot jest przepiękną, mistyczną mapą kosmosu przedstawioną w formie gry, która nie potrzebuje legend o kosmitach czy zaginionych cywilizacjach, by budzić podziw. Fakt, że Tarot ewoluował, jest jego największą siłą, a nie wadą. Dowodzi to, że mamy do czynienia z żywym, dynamicznym systemem archetypów, który potrafi rezonować z ludzką psychiką niezależnie od epoki.

Jeśli chcesz zacząć naprawdę rozumieć język, jakim mówią te renesansowe symbole, zapraszam Cię do wspólnej nauki. Prowadzone przeze mnie kursy Tarota to zaproszenie do elitarnego świata zniuansowanej interpretacji ponadczasowych archetypów, które niosą precyzyjne odpowiedzi na pytania stawiane tu i teraz. Krok po kroku odkryjesz tę pierwotną, książęcą via mystica i zyskasz samodzielne, głębokie spojrzenie na własne strategie życiowe oraz codzienne wyzwania.